ВЫСТАВКА «ПЯТЬ ВЕКОВ ПОЧИТАНИЯ БОГОМАТЕРИ:

ОБРАТНАЯ ПЕРСПЕКТИВА. XVIII–XIV вв.» 

ПРЕСС-РЕЛИЗ 

Выставка «Пять веков почитания Богоматери: обратная перспектива. XVIII–XIV вв.» – второй совместный выставочный проект Новгородского музея-заповедника и Национального художественного музея Республики Беларусь. Сотрудничество двух музеев началось с проектов, посвящённых нашему общему наследию – древнерусскому искусству, русской и белорусской иконописи.

Концепция выставки – показать сокровища белорусской и новгородской иконы в порядке, обратном хронологическому. В рамках выставки «обратная перспектива» раскрывается как движение против времени, от барочных изысков белорусской и новгородской иконы XVIII века к золотому веку иконописи Руси XIV–XV столетий. Такой подход позволит зрителю пройти пусть краткий, но насыщенный путь. Вначале вдоволь налюбоваться на тончайшие детали, на смешение канона и реализма, на детские лики ангелов и крестьянские лица апостолов, на барочные излишества и почти крестьянский декор икон XVIII века, пройти через богородичные образы «бунташного» и переломного XVII столетия (когда приглашаемые белорусские мастера выступали в качестве учителей и законодателей новых веяний для Московского царства), и закончить путь на шедеврах XIV–XV веков, по праву считающихся тем самым «золотым веком» иконописания.

Объединяющей темой во всех представленных иконах служит общее не только для православных России и Беларуси, но для всех традиционных христиан почитание и заступничество Пресвятой Богородицы.

Образ Божией Матери занимает совершенно особое место в духовной традиции христианства. Богородице посвящены многочисленные храмы, Её изображениям отводится важнейшее место в системе храмовой росписи, Её образ воплощëн в памятниках иконописи, шитья, декоративно-прикладного искусства.

В многообразии богородичной иконографии раскрываются различные символические аспекты почитания Богоматери. К числу древнейших типов принадлежат полные царственного достоинства изображения Богородицы с Младенцем на троне и величественный образ Оранты (лат. Молящаяся) с воздетыми в традиционном жесте заступнической молитвы  руками. С VIII в. известен тип Богоматери Агиосоритиссы (в русской традиции – Заступницы), представленной без Младенца, в трехчетвертном развороте вправо, в молитвенном обращении к Христу. Одним из самых распространенных в византийском искусстве является торжественный вариант Богородицы Одигитрии (греч. Путеводительница), восходящий к иконе, написанной, по преданию, апостолом и евангелистом Лукой. Особой нежностью и грустью проникнуто изображение Богоматери Елеусы (греч. Милостивая; в русской традиции – Умиление) – образ жертвенной материнской любви и сострадания.

Богородичные сюжеты и образы составляют значительную часть богатейших собраний икон Новгородского музея-заповедника и Национального художественного музея Республики Беларусь. В представленных на выставке памятниках раскрывается многовековая история почитания образа Богоматери – от шедевров XIV–XVI вв., следующих византийской традиции, до образцов иконописного искусства Нового времени, возникших под влиянием европейской художественной культуры.

 

Выставка будет работать до 14 июня 2026 года.

Кураторы выставки:

Комарова Юлия Борисовна – старший научный сотрудник отдела хранения и изучения вещественных памятников Новгородского музея-заповедника, Заслуженный работник культуры РФ;

Сысоева Любовь Львовна – ведущий научный сотрудник отдела древнебелорусского искусства Национального художественного музея Республики Беларусь.

 

ВЫСТАВА “ПЯЦЬ СТАГОДДЗЯЎ ШАНАВАННЯ МАЦІ БОЖАЙ: ЗВАРОТНАЯ ПЕРСПЕКТЫВА. XVIII–XIV ст.ст.”

 

ПРЭС-РЭЛІЗ

 

Выстава “Пяць стагоддзяў шанавання Маці Божай: зваротная перспектыва.
XVIII–XIV ст.ст.” – другі сумесны выставачны праект паміж Наўгародскім музеем-запаведнікам і Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь. Супрацоўніцтва двух музеяў пачалося менавіта з тых праектаў, якія прысвечаны нашай агульнай спадчыне – старажытнарускаму мастацтву, рускаму і беларускаму іканапісу.

Канцэпцыя выставы – паказаць скарбы беларускага і наўгародскага абраза ў парадку, адваротным храналагічнаму. У рамках выставы “зваротная перспектыва” раскрываецца як рух супраць часу, ад барочных прыгожасцяў беларускага і наўгародскага абраза XVIII стагоддзя да залатога веку іканапісу Русі XIV–XV стагоддзяў. Такі падыход дазволіць гледачу прайсці няхай кароткі, але насычаны шлях. Спачатку ўдосталь налюбавацца на найтанчэйшыя дэталі, на змешванне канона і рэалізму, на дзіцячыя абліччы анёлаў і сялянскія твары апосталаў, на барочныя празмернасці і амаль сялянскі дэкор абразоў XVIII стагоддзя, прайсці праз багародзічныя вобразы “бунташнага” і пераломнага XVII стагоддзя (калі запрошаныя беларускія майстры выступалі ў якасці настаўнікаў і заканадаўцаў новых павеваў для Маскоўскага царства), і закончыць шлях на шэдэўрах XIV–XV стагоддзяў, якія па праву лічацца тым самым “залатым векам” іканапісу.

Аб’яднальнай тэмай ва ўсіх прадстаўленых іконах служыць агульнае не толькі для праваслаўных Расіі і Беларусі, але для ўсіх традыцыйных хрысціян шанаванне і заступніцтва Найсвяцейшай Маці Божай.

Вобраз Маці Божай займае асаблівае месца ў духоўнай традыцыі хрысціянства. Дзеве Марыі прысвечаны шматлікія храмы. Яе выявам адводзіцца найважнейшае месца ў сістэме храмавага роспісу, Яе вобраз увасоблены ў помніках іканапісу, вышывання,
дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

У разнастайнасці багародзічнай іканаграфіі раскрываюцца розныя сімвалічныя аспекты шанавання Маці Божай. Да ліку найстаражытнейшых тыпаў прыналежаць поўныя царскай вартасці выявы Маці Божай з Дзіцём на троне і велічны вобраз Аранты (лац. Тая, што моліцца) з узнятымі ў традыцыйным жэсце заступніцкай малітвы рукамі. З VIII ст. вядомы тып Маці Божай Агіясарытысы (у рускай традыцыі – Заступніцы), прадстаўленай без Дзіцяці, у трохчацвяртным развароце направа, у малітоўным звароце да Хрыста. Адным з самых распаўсюджаных у візантыйскім мастацтве з’яўляецца ўрачысты варыянт Маці Божай Адзігітрыі (грэч. Правадніца), які ўзыходзіць да абраза, намаляванага, паводле падання, апосталам і евангелістам Лукой. Асаблівай пяшчотай і сумам прасякнута выява Маці Божай Елеусы (грэч. Міласцівая; у рускай традыцыі – Замілаванне) – выява ахвярнай матчынай любові і спачування.

Багародзічныя сюжэты і вобразы складаюць значную частку найбагацейшых збораў ікон Наўгародскага музея-запаведніка і Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. У прадстаўленых на выставе помніках раскрываецца шматвяковая гісторыя шанавання выявы Маці Божай – ад шэдэўраў XIV–XVI ст., якія трымаюцца візантыйскай традыцыі, да ўзораў іканапіснага мастацтва Новага часу, што ўзніклі пад уплывам еўрапейскай мастацкай культуры.

 

Выстава будзе працаваць да 14 чэрвеня 2026 года.

 

Куратары выставы:

Камарова Юлія Барысаўна – старшы навуковы супрацоўнік аддзела захоўвання і вывучэння рэчавых помнікаў Наўгародскага музея-запаведніка, Заслужаны работнік культуры РФ;

Сысоева Любоў Львоўна – вядучы навуковы супрацоўнік аддзела старажытнабеларускага мастацтва Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.